8 Şubat 2012 | TEKNİK MAKALE 95. Sayı (Şubat 2012)

İnş. Müh. Funda Kartal Arkadakalmaz HILTI İnşaat Malz. Tic. A. Ş. / Kimyasal Ürünlerden Sorumlu Ürün Müdürü
2.2.1.3. Yalıtımlı Boru Geçişleri
Yanıcı olmayan boruların çevresinde uygulanan, yanıcı ve yanıcı olmayan iki tür yalıtım mevcuttur. Kauçuk esaslı yalıtım malzemeleri, yangın anında alev iletmeden eriyerek yok olma özelliğine sahiptir. Bu malzemeler yangın sonucunda alev iletmese bile eriyerek çevresinde boşluk meydana getirdiği için yanıcı tipte yalıtım olarak adlandırılır. Taşyünü esaslı yalıtım malzemeleri ise yanıcı olmayan türden yalıtım malzemeleridir. Fakat taşyünü, yapısı gereği hava geçirme özelliğine sahip olduğundan geçiş yapan bölgede mutlaka metal boru geçişlerindeki uygulamaya benzer şekilde elastik özellikli yangın durdurucu mastik uygulaması yapılmalıdır.
Yanıcı izoleli boruların yalıtımında ise, yangın anında eriyen yanıcı izolenin yerini doldurabilmesi için genleşme özelliğine sahip (intümesan) yalıtım malzemeleri uygulanmalıdır.

2.2.1.4. Havalandırma Kanalı Geçişleri
Havalandırma kanallarının yangın duvarı veya döşemelerinden geçiş yaptığı bölümlerde kanal içerisinde uygun yangın dayanımını sağlayan yangın kesici damper kullanılmalıdır. Kanalın çevresinde de, zaman içerisinde meydana gelen hareketler sonucunda oluşabilecek küçük çatlakları ve dolayısıyla duman geçişini engellemek için yangına dayanımlı elastomerik mastikler uygulanarak sızdırmazlık sağlanmalıdır.
Yangın anında havalandırma kanalının ısıdan dolayı içe doğru bükülerek boşluk yaratmasını engellemeye yönelik metal köşebentler, çelik vidalarla havalandırma kanalına tutturulmalıdır.

2.2.2. Döşemelerdeki ve Duvarlardaki Elektrik Tesisatı Geçişleri
Standart elektrik kablolarının imalatında plastik içerikli kılıflar veya yalıtım malzemeleri kullanılmaktadırlar. Plastik esaslı olan bu kablolar kolay yanabilir özelliktedir. Dolayısıyla elektriksel olarak çıkan bir yangında (kısa devre, aşırı yük gibi) ortaya çıkan alev bu kablolar üzerinde çok hızlı bir şekilde yürür ve yayılır.
Yatay olarak serilen PVC kablo demeti üzerinde yangının ortalama ilerleme hızı 20 m/dk’dır. Bu veri İngiliz kuruluşu CEGB tarafından belirlenmiştir. PE ve PP malzemeleri içeren kablolar çok daha kolay yanabildikleri gibi, ayrıca eriyen damlaların oluşturduğu sıcaklık ile diğer komşu malzemeleri de kolayca yakabilirler.

2.2.2.1. Kablo ve Kablo Tavası Geçişleri
Yangının kablolar üzerinden yayılmasını engellemek için kabloların yangın bölmelerinden yaptığı tüm geçişlerde kabloların çevresi, yangın durdurucu intümesan özellikli malzemeler, yalıtılmalıdır. Bu malzemeler geçişin özelliğine, duvar ya da döşeme tipine göre değişkenlik göstermekle birlikte harç, yastık, panel, köpük ve benzeri tip malzemeler olabilirler.  
Yangın durdurucu harçlar, orta ve büyük ölçekli açıklıklarda kolay ve ekonomik uygulama sağlarlar. Sadece suyla karıştırılarak ve içerisine donatı kullanılmadan uygulandığı için oldukça pratik bir uygulama sağlarlar.
Diğer taraftan küçük ve orta büyüklü açıklıklardaki kablo geçişlerinde ise yangın durdurucu köpüklerin uygulanması, uygulama tarafında kolaylık sağlar. Özellikle ulaşılması güç ve yoğun kablo geçişi olan bölgelerde tamamen sızdırmazlık sağladığı için daha güvenli uygulama yapabilme imkanı verir.
Farklı bir uygulama alternatifi olan yangın durdurucu panel tipi malzemeler de yine orta ve büyük ölçekli açıklıklardaki kablo ve kablo tavası geçişlerinde uygulanabilir. Yüksek yoğunluk değerine sahip taşyünü panel malzemesinin çift taraflı yangın durdurucu intümesan özellikli boya ile boyanması sonrasında geçiş boşluğuna yerleştirilerek uygulanması ile diğer sistemlere göre daha ekonomik uygulama sağlanır. Elektrik kablolarının yoğun olarak bulunduğu ve belirli periyodlarda kablo değişimlerinin sağlandığı mahallerde yastık tipi, tuğla tipi ve manşon tipi ürünler ile uygulama yapılması, sonradan oluşabilecek ekstra yangın durdurucu uygulama maliyetlerini engelleyerek, geçiş içerisinden sürekli ve kolayca kablo değişim imkanı sunar.

2.2.2.2. Bus-bar Geçişleri
Yapı yüksekliği 51,5 metreden daha fazla olan binalarda kabloların bus-bar sisteminin içerisinden ilerlemesi zorunludur. Bus-bar sisteminin de duvar ve döşemeler üzerinden yaptığı geçişlerde, kablo ve kablo tavası uygulamalarına benzer şekilde yangın durdurucu harç, panel ve köpük gibi malzemelerle istenilen yangın dayanım değeri sağlanmalıdır.

2.2.3. Döşeme ve Duvarlardaki Derzler, Dilatasyonlar
Günümüzdeki inşaai uygulamalarda sıklıkla rastladığımız yapı malzemesi çeşitliliği neticesinde yapılardaki derzlerin miktarı da artmaktadır. Duvar uygulamalarında rastladığımız çeşitli malzemelerin birleşim derzleri tuğla-panel duvar, betonarme-panel duvar gibi hareket özelliği farklı olan malzemelerin birleşimlerinde zaman içerisinde, bina üzerindeki canlı yüklerin, bizler tarafından hissedilmeyen fakat belli periyodlarda oluşan küçük depremler ve çeşitli daha pek çok nedenden dolayı çatlaklar meydana gelir. Bu çatlaklar sebebiyle de yangın anında zehirli gaz ve duman geçişi kaçınılmaz olur. Bu tür birleşim derzlerinde, derz genişliğine ve malzeme sistemine uygun yapıda elastomerik yangın durdurucu mastik tipi ürünlerle uygulama yapılmalıdır. Bu uygulama, yapının hizmet süresi içerisinde çatlakların oluşmasını engeller.
Yine farklı bir detaya sahip olan duvar ve tavan birleşim derzlerinde de benzer durum söz konusu olduğundan, duvar imalatı aşamasında tavan ile duvar arasında, duvar yüksekliğine bağlı olarak tespit edilebilecek ve zaman içerisinde oluşabilecek hareketi karşılayabilecek uygun genişlikte bir derz bırakılmalıdır. Bu derz için, duvar yüzeyinin her iki tarafından da yangın durdurucu elastomerik özellikteki mastikler ile uygulama yapılarak oluşabilecek alev, duman ve gaz geçişi engellenir.
Bulunduğumuz bölgenin deprem bölgesi olması nedeniyle de sayısı artan çelik yapılarda sıkça karşılaştığımız detay olan trapez döşeme ile duvar birleşim derzlerinde de trapezin yapısı nedeniyle ortaya çıkan boşluklar, oldukça geniş olmakta ve yangın geçişine imkan sağlamaktadır. Bu boşluklara, uygun ölçüde önceden kesilerek hazırlanan taşyünü malzeme yerleştirilir ve daha sonra üzerine trapez sac ile duvar üzerine belirli bir ölçüde binme yapacak şekilde yangın durdurucu boya tipi malzeme uygulanır.
Benzer uygulama, döşeme ve duvarlarda bulunan, betonarme iki sistemin birleşimi olan dilatasyon derzlerinde de yapılabilir. Dilatasyon derzlerinde yangın yalıtımının sağlanması, döşemenin bir bütün olarak çalışmasını sağlar ve yangının üst katlara doğru  yayılmasını engeller.

2.3. Cepheler
Cephe elemanları ile alevlerin geçebileceği boşlukları bulunmayan döşemelerin kesiştiği yerler, alevlerin komşu katlara atlamasını engelleyecek şekilde, yangın dayanımını sağlayacak süre kadar yalıtılır. Alevlerin bir kattan diğer bir kata geçmesini engellemek için iki katın pencere gibi korumasız boşlukları arasında, düşeyde en az 100 cm yüksekliğinde yangına dayanıklı cephe elamanıyla dolu yüzey oluşturulur veya cephe iç kısmına en çok 2 metre aralıklarla cepheye en fazla 1.5 metre mesafede yağmurlama başlıkları yerleştirilerek cephe otomatik yağmurlama sistemiyle korunur.
Betonarme döşeme ile cephe arasında, farklı yapı elemanları olması nedeniyle zaman içerisinde oluşabilecek hareketi karşılayabilmesi için geniş derzler oluşturulur. Bu derzler oldukça yüksek hareket kapasitesine sahip olduğundan, derz içerisine düşey kesittte, taşyünü panel malzeme yerleştirilerek, buradaki yangın yalıtımı hareket kapasitesi yüksek olan yangın durdurucu malzemelerle sağlanmalıdır. Taşyünü yerleştirilmesinden sonra, derz yüzeyinde tamamen sızdırmazlık sağlayabilmesi için, cephe ve döşemeye bir miktar binme yapacak şekilde elastomerik özellikli boya tipi malzemeler ile boyanarak, döşeme, yangın dayanımını sağlayacak süre kadar yalıtılır.  
Taşyününün düşey yönde yerleştirilmesi ile yangın anında cephenin yapabileceği deplasman sonucunda derzde oluşabilecek yüksek hareket kolayca karşılanabilir. Burada üzerinde herhangi bir yangın yalıtım malzemesi kullanılmadan taşyününün tek başına kullanılması, yangın dayanımını sağlayamaz. Taşyünü, gözenekli bir yapıya sahip olduğundan, zehirli duman ve gazı kolayca diğer mahallere iletebilir.
Ülkemizde cephe uygulamalarında cephenin döşeme ile birleşiminde uygulanan galvanize malzemeden imal edilen duman barı uygulaması, belli bır sıcaklığa kadar oluşabilecek olan duman ve gaz geçişini engellemeye yönelik bir uygulamadır. Bu uygulama, galvanize malzemenin akma sınırının düşük olması nedeniyle betonarme döşemenin sahip olduğu yangın dayanımına erişemez.

2.4. Çatılar
Çatıların inşaasında, çatıdan yangının girişi ve çatı kaplamasının tutuşması, çatı altından yangının ilerlemesi, çatı ışıklığından binaya yangın geçmesi ve bitişik nizam binalarda komşu çatıya yangının geçmesi kriterleri gözönünde bulundurularak imalat yapılmalıdır. Bu yüzden şaftların baca etkisi göstererek yangını çatıya iletmesini engellemek için, şaftlar en üst döşeme seviyesinde yangın durdurucu malzemelerle kapatılarak çatı ile bağlantısı kesilmelidir.
Yüksek katlı ve bitişik nizamlı yapılarda, çatıların oturduğu döşemelerin yangın kesici niteliğinde yapı ile çatıyı birbirinden ayırması gerekmekte ve çatı taşıyıcı sistemi ile çatı kaplamalarının yangına dayanımlı malzemelerden imal edilmeleri gerekmektedir.

3. TESTLER VE STANDARTLAR
Ülkemizde, Binaların Yangından Korunması Yönetmeliği kapsamında yapı elemanlarının yangın direnci belirlenirken, hangi yangın eğrisinin baz alınarak bu değerlerin kabul edildiği ve yangın direncinin belirlenmesinde hangi test ve standartların kullanılması gerektiği belirtilmemektedir. Bunun nedenlerinden biri, ülkemizde uygun akredite test laboratuvarlarının henüz kurulmamış olmasıdır. Dolayısıyla yapısal yangın direnci konusunda yönetmelikte ayrıntılı hükümlerden kaçınılmıştır. Bu nedenle ülkemizde uygulanmakta olan projelerde çoğunlukla, ilgili geçiş detayının uluslararası standartlara göre test edilerek onaylanması istenmektedir.
Burada en önemli nokta, ürünün tek başına yangın dayanımına sahip olmamasıdır. Önemli olan, ilgili detay ve yapı elemanı ile birlikte, uluslararası standartlar kapsamında onaylı laboratuvarlar tarafından test edilerek, ilgili yangın dayanımını sağladığına dair onaylanmasıdır. Yangın durdurucu ürünlerin tamamı, geçiş detayı ile birlikte ilgili standartlara göre test edildiğinde, yangın eğrisinde de belirtilen yangının en yüksek sıcaklığa ulaştığı 1000-1200 °C aralığında oluşan tepe noktası sıcaklık değerlerini sağlayarak test edilmektedir.

4. SONUÇ
Dünya üzerinde pasif yangın durdurucu ürünlerin tarihi 1980’lere dayanmaktadır. Ülkemizde aktif olarak 2007 yılı aralık ayında resmi olarak yürürlüğe giren Binaların Yangından Korunması Yönetmeliği ile birlikte bu ürünler, yangın zon sisteminin kesintisiz olarak oluşturulmasını sağlayabilmek için yangın duvarları ve döşemelerinde kullanılmaya ve bu ürünlere projelerde yer verilmeye başlandı. Pasif yangın durdurucu sistemler, sadece oluşabilecek yangın anında çalışacak ve hayat kurtarmayı sağlayacak ürünler olduğundan, ilgili standartlara uygun olarak üretilerek test edilmesi büyük önem taşımaktadır. En büyük sorumluluk ise uygulama tarafına ait olup, ürünlerin ilgili testler üzerinde belirtilen detaylara uygun olarak yerinde uygulanmasıdır. Uygulama yapıldıktan sonra mutlaka kullanılan ürünler ve sistem hakkında bilgi içeren bir plaka, uygulama yanına yerleştirilmelidir. Ürünler, uygulandıktan sonra yapılabilecek her türlü elektrik ve mekanik tesisat geçişlerine imkan sağladığından, kolayca delinerek veya kesilerek yeni geçişler sağlanabilir. Daha sonra açılan delikler mutlaka uygun özellikte malzemeyle kapatılmalıdır. Aksi durumda yangın çıkması halinde yapılan uygulama işlevini yerine getiremeyecektir.

5. KAYNAKLAR
[1]    Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, 2009
[2]    Mimari Tasarımda Yangın Güvenliği, Prof. Dr. Abdurrahman Kılıç, Dr. Kazım Beceren, İzmir, 1999
[3]    TMMOB Yangın Güvenlik Kongresi Bildiriler Kitabı, Bursa, 2000
[4]    JACKMAN P., PASSEY H.”The Role of Compartmentation in Fire Protection” , 1998
[5]    GOSSELIN G.,”Fire Compartmentation and Fire Resistance”, 1987
[6]    ALTINDAŞ S., DEMİREL F., Binalarda Yapısal Yangına Direncin Sağlanması Bağlamında Ülke Mevzuatlarının İncelenmesi, 2009
[7]    TÜYAK Yangın ve Güvenlik Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 2009