Tülin KESKİN, Şüheda GÜMÜŞDERELİOĞLU

3. Bina sektörü

Bina sektörü nihai birincil enerji tüketiminde % 34, elektrik tüketiminde % 43 pay almaktadır. Bina sektöründeki tüketimin % 15.7'si elektrik şeklindedir. Dolayısıyla bu sektörde tüketilen enerjinin % 85'inin ısınma için harcandığı söylenebilir.

Binalarda yapısal ısı kayıplarının azaltılması

Bina dış kabuğundan olan ısı kayıplarının azaltılması ve binadaki ısı tesisatının (soba ve kalorifer ile ilgili tüm ekipmanın) ısıl verimin yükseltilmesi ile; ülke enerji dengesine önemli katkı sağlanacak ve yakma sonucunda ortaya çıkacak CO2 emisyonları azalacaktır. Yeni  inşaatlarda ısı yalıtımı için uyulacak kuralların belirtildiği Bayındırlık ve iskan Bakanlığının 16 Ocak 1985 tarihli yönetmeliği ile, yapıların projelendirilmesinde uyulması gerekli ısı geçirgenlik katsayıları bölgelere göre liste-lenmiştir. Yönetmelikte, ısı yalıtım projesinin hazırlanmasında TS 825'te belirtilen hesap yönetiminin kullanılması istenmektedir. Ülkemizde geçerli bir yönetmelik olmasına rağmen gerek bu yönetmeliğin öngördüğü yetersiz şartlar ve gerekse uygulama denetleme problemleri halen ülkemizde önemli bir enerji tasarruf potansiyelinin varlığını ortaya koymaktadır.

Derece-günler kullanılarak ısı bölgelerinin tespiti ve ısı kayıp miktarı sınırlamalarının belirlenmesi bütün dünyada uygulanmaktadır. Benzer uygulamanın ülkemiz için de adaptasyonu TS 825'in reviz-çalışmasında esas alınmıştır. TS 825'in revizyonu, bu standardın Avrupa standartlarına paralel hale gelmesini hedefleyerek m2 başına enerji tüketiminin ortalama kWh'e inmesini sağlayacak düzenlemeler getirmektedir. Mevcut yönetmeliğin öngördüğü ısı ihtiyacı en az 200-250 kWh/m2 olduğu düşünülürse TS 825'te yapılan değişikliğin yönetmeliğe aktarılması ile bina zarfı ısı kayıplarında en az % 50 azalma sağlanacaktır. Bu nedenle TS 825'te Avrupa standartları esas alınarak yapılan revizyon paralelinde Bayındırlık ve iskan Bakanlığı yönetmeliğinin en kısa sürede yenilenmesi gereklidir. Ancak bu düzenleme de tek başına yine yeterli olmayacaktır. Bir yapıda doğal konfor imkanların sağlanmasına yönelik en etkili yöntem mimari tasarım olanaklarıdır. Ancak bina tasan-mında enerji tasarrufu açısından mimarlara sorumluluk getiren yasal düzenlemeler yapılmalı ve yaptırımlar getirilmelidir. Tüm toplumu ilgilendiren bu tür uygulamalar kalkınmanın, kalkınmışlığın gereği demokratik bir yöntemdir

Binalarda ısıtma sistemlerindeki kayıpların azaltılması ile sağlanacak tasarruf

Ülkemizde ısınmada, yaygın olarak soba kullanılmaktadır. Büyük şehirlerde kaloriferli binaların sayısı her geçen gün artmaktadır. Isınma sistemi soba veya kalorifer olsun yakıtın, faydalanılabilecek ısıya dönüşme oranı, yani verimliliği son derece önemlidir. Yerli olarak üretilen sobaların test edilmesi sonucunda, sobaların son derece düşük yanma verimine sahip olduğu tespit edilmiştir. Benzer olarak kalorifer kazanlarında da, tasarımdan kaynaklanan verim düşüklüklerinin yaygın olduğu bilinmektedir. Kalorifer kazanlarının işletme verimsizliği de düşünüldüğünde kayıplar daha da artmaktadır

Son yıllarda yakıt ve yakacakların üst ısıl değerlerinde % 100 verimliliğe ulaşan üreteçler geliştirilmiş, tüketim ısıl yüklere, işletmeye ve zamana bağlı olarak otomatik kontrol altına alınmıştır. Gelişen bu teknoloji, ısıtmada düşük sıcaklıklarda yanma teknolojisine uygun maksimum verimli kazanlara yönelmiş, yoğuşmalı kazanlarla enerji ekonomisi sağlanmıştır.

Bu gelişmede çevre dostu yakıtların kullanımı ve iklim konferansı şartlarına uygun C02 emisyonları NOx, CO, sülfür sınırları; eski klasik kazan devrini kapatmış, modern kazan endüstrisini, yoğuşmalı kazanları, baca tekniklerini ve en önemlisi verimli yanma teknolojisini gündeme getirerek, brülör üretiminde büyük aşamalar sağlanmıştır. Teknolojideki bu gelişmelere paralel olarak başta Sanayi ve Ticaret Bakanlığı'nın soba ve kazanlarla ilgili yönetmelikleri olmak üzere, Bayındırlık ve iskan Bakanlığı'nın birim fiyat listelerindeki tanımlarda ve ilgili tüm mevzuatta değişiklikler yapılmalı ve yeni standartlar hazırlanmalıdır. Büyük kayıplarla çalıştığı düşünülen mevcut teknolojinin değişitirilme-sinde halk aydınlatılmalı, düşük faizli kredi uygulamasına geçilerek teşvik edilmelidir.

Münferit ısıtma sistemlerindeki verimlilik, merkezi ısıtma sistemlerine göre oldukça düşüktür. 20. yüzyılda tercih edilen 90/70 °C sıcak su sistemleri günümüzde orta kapasiteli bölgesel ısıtma dahil yapılarda 75/55 °C akışkanlara dönüşmüş, ısı taşınımında zonlamalar, basınçlandırma, debi kontrolü pompaj sistemleri önem kazanmıştır. Özellikle ısı kayıp ve kazanç hesaplarında belirlenen mühendislik yüklerinin yapılan etütler ile, gerektiğinden fazla olduğu belirlenerek, kurulu güçlerin % 30-35, işletme yüklerinin ise % 45-50 azaltmanın mümkün olabileceği görülmüştür.

Bu son gelişmeler ışığında merkezi sistem verimliliklerinde önemli artışlar sağlanabilecektir. Bu ve benzeri verimlilik artışı üzerinde büyük etkisi olacak tüm sistemlerin ve yeniliklerin ülkemizde yaygınlaştırılması için başta mühendislik öğrencileri olmak üzere konu ilgili tüm kişi ve kuruluşların bilgilendirilmeleri, eğitilmeleri gereklidir.Son yıllarda kombi uygulamaları ile bireyselleşerek verimsizleşen ısı sistemlerinin denetim altına alınması ve halkın uyarılması gereklidir.

4. Enerji tasarrufu konusundaki öneriler

1.         Ülkemizde enerji tasarrufu çalışmalarını etkili bir şekilde kontrol edebilen, yönlendirebilen ve yaptırım uygulayan bir kanun mevcut değildir. Daha önce hazırlanan (1981) taslak, meclis komisyonlarında kalmıştır. Yeni bir taslak hazırlanarak (Enerji Verimliliği Yasa Taslağı) Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığfna gönderilmiştir. Bu taslağın yasalaşması sağlanmalıdır.

2.         Enerji tasarrufu ile elde edilmesi beklenen ilave kaynak miktarı Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığınca yıllar bazında hedeflenerek tüm sektörlerdeki çalışmalar bu hedef potansiyeli kazanmak üzere planlanmalıdır, izleme çalışmaları ile programların başarısı sürekli olarak denetlenmelidir. Bu amaçla DİE, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından yönlendirilmelidir.

3.         Enerji tasarrufu çalışmalarında, bütün gelişmiş ülkelerde sağlanan başarı, devletin çok çeşitli şekillerde çalışmaları mali olarak desteklemesiyle sağlanmıştır. Bu nedenle ülkemizdeki teşvik mevzuatı gözden geçirilmeli, küçük sanayici ve halk için basit bürokratik işlemlerle mali teşvikler verilmelidir. Teşviklere kaynak sağlamak için bir fon oluşturulmalıdır.

4.         Bir enerji tasarrufu programının başarısı üst düzeyde sağlanacak hükümet desteğine bağlıdır. Enerji tasarrufundaki temel politika olarak tanımlanacak bu desteğin sürekliliği, yıllık 3 milyar dolar olarak tanımlanan enerji tasarrufu potansiyelinin geri kazanma sürecini hızlandıracaktır.

5.         EİE Genel Müdürlüğü, enerji tasarrufu konusundaki ilk planlı çalışmaları 1981 yılında başlatan ve bugüne kadar etüt, eğitim gibi aktiviteler yürüten bir kuruluştur.Bu Genel Müdürlük içinde 1992 yılı sonunda oluşturulan Ulusal enerji Tasarrufu Merkezi(UETM)'nin yetki, sorumluluk, organizasyon ve mali kaynakları yasal olarak tanımlanarak bir enstitü haline getirilmelidir.

6. Yurtdışında geliştirilen enerji tasarrufu teknolojilerinin zamanında ve güncel olarak takip edilerek nihai tüketim sektörlerinde ve enerji sektöründe hazırlanan şartnamelere yansıtılması ve bu konuda bilgi bankaları oluşturulması sağlanmalıdır. Bu nedenle ilgili uluslararası kuruluşlarla ortak proje, konferans workshop gibi faaliyetler her fırsatta düzenlenmeli ve zaman zaman büyük eksikliği duyulan gerek yurtdışından gerekse yurtiçinden ilgili kuruluşlar arasında yakın koordinasyon sağlanmalıdır.

Sanayi sektöründe enerji tasarrufu ile ilgili öneriler

1.Tüm sanayi tesislerinde; 1995 Kasım ayında çıkarılan yönetmelik gereğince, 2000 TEP enerji tüketimi olan sanayi kuruluşlarında tasarruf imkan ve odaklarının tespiti, enerji tüketimi (genel ve spesifik) hedeflerinin tespiti ve izlen

mesi, mevcut durumdaki enerji tüketimi ve hedef miktarlara yaklaşık için plan ve programlar yapılarak, "Enerji Yönetim" sisteminin kurulması öngörülmektedir.Yönetmeliğin kapsamına yıllık enerji tüketimi 500 TEP'in üzerindeki tesisler de alınarak uygulamaların zorunlu hale getirilmesi sağlanmalı, yönetmelikte belirtilen hususları uygulamayanlar için müeyyideler getirilmelidir.

2.Sanayi kuruluşlarının enerjiyi verimli bir şekilde kullanması için çeşitli sistem ve ekipmanlara yönelik olarak bazı standartların TSE tarafından hazırlanması ge-reklidir.

3.Enerji tasarrufu sağlayıcı projelerin, demonstrasyon projelerinin, bu konuda hizmet verecek özel sektörün mali açıdan teşvik edilmesi için uygun politikaların belirlenmesi ve gerekli yasal düzenlemelerin yapılması zorunludur. Tevsii çalışmaları sırasında ve yatırım planlarında yeni ekipman seçiminde daha az enerji tüketen ancak aynı işlevi yerine getiren ekipmanların tercih edilmesi sağlanmalı ve bu ekipmanlar için yapılan yatırımlarda, üretimlerde veya bunların ithalinde devlet tarafından da, teşvik edici önlemler alınmalıdır (Gümrük vergisi indirimi, KDV iadesi gibi).

4.Sanayide birinci öncelik üretime verildiğinden enerji tasarrufuna gereken önem ve dikkat verilmemektedir. Zaman zaman aşırı enerji tüketimleri olmaktadır. Enerji tüketimleri izlenerek aynı üretim miktarına karşın sebebi bilinemeyen aşırı yakıt tüketimlerine cezai müeyyideler getirilmelidir. Enerji tasarrufu konusunda merkezi bir izleme ve denetleme mekanizmasının oluşturulması yapılan çalışmaların etkinliğinin arttırılması açısından gereklidir. Bu amaçla Elektrik işleri Etüt idaresi Genel Müdürlüğü içindeki UETM'in Enstitü haline getirilip yeterli yetkilerle donatılması uygun olacaktır.

5.Sanayi ve Ticaret Bakanlığınca, küçük, orta ve büyük olarak,tüm sanayi kuruluşlarının tescilini,adreslerinin güncel olarak tutulması için yapılan çalışmalar yetersizdir. Bakanlık içindeki mevcut sistemin yeniden yapılandırılması sektördeki izleme sorunlarını hafifletecektir. Ülkemizdeki sanayi tesislerinin tescillerinin tam ve eksiksiz olarak tutulduğu bir kayıt sistemi yoktur. DİE, Sanayi ve Ticaret Odalarında fabrika listeleri arasında tutarsızlıklar ve eksiklikler mevcuttur. Yapılan çalışmalar sonucu bazı büyük fabrikaların kayıtlarının bu kuruluş listelerinde olmadığı görülmüştür. Sanayi ve Ticaret Bakanlığının; sektörlerdeki kapasite kullanım durumları, sanayi dalının katma değer katkısı, istihdam katkısı, çevre kirliliği, enerji tüketim yapısı gibi kriterleri göz önüne alarak sanayi tesislerinin kurulması, kapasite artırımı konusunda planlama yapacak ve plana uygun müsaade verecek şekilde örgütlenmesi gerekli görülmektedir. Bu yolla sanayideki yatırımların daha iyi yönlendirilmesi mümkün olabileceği gibi, enerji sektörü beklenmeyen enerji artışlarının yarattığı sorunlardan daha az etkilenecektir.

6.Ülkemiz sanayisinin enerji yoğunluğunu azaltmak üzere çalışmaların yapılması gereklidir. Bunun için enerji verimliliğinin artırılmasının yanı sıra Türk sanayisi artık ağır sanayiden hafif sanayiye geçmelidir. Bunun için en kısa zamanda sanayi planlaması yapılarak teşvikler ve tesis kurma izinleri buna göre verilmelidir. Böylece ülkemiz enerji yoğunluğu değerleri düşme trendine girecektir.

7.Kamu fabrikalarında enerji tasarrufu sağlayan önlemlerin uygulanmasında en büyük darboğaz yatırım planlarının genel müdürlük ve DPT onaylarında minimuma indirilmesi veya reddedil-mesidir. Geri ödemesi çok kısa vadeli önlemler bile gerekli yatırım izni alınamadığı için yıllarca beklemektedir. Geri ödemesi bir yıl olan önlemlerin uygulanması hususunda kamu fabrikaları gerekli yatırımları yapacak yetkilere sahip olmalıdır.Bu kesimdeki fabrikalarda en büyük eksikliklerden biri de gerekli ölçüm, kontrol cihazları ile otomatik kontrol sistemlerinin olmaması nedeniyle enerji tüketimlerinin sağlıklı bir şekilde izlenememesi-dir. Kamu kesimi yatırımlarında bu konuya özellikle önem verilmesi, üst yönetimin enerji tüketiminin izlenmesi konusunda titizlikle takip etmesi gereklidir.

8.Enerjiyi kullanan personelin enerji tasarrufu konusunda bilinçlendirilmesi en önemli konuların başında gelmektedir. Bu konuda çeşitli yayın, promosyon kampanyaları, seminer ve eğitim programları ile personelin bilgilendirilerek tesiste uygulanan enerji tasarrufu çalışmalarına katılımları sağlanmalıdır. Bu konuda enerji yöneticilerine büyük görevler düşmektedir.

9.Bilgisayar destekli koruyucu bakım, bakım-onarım sistemlerinin kurulması yaygınlaştırılmalı, bu şekilde arıza ve duruşlara bağlı üretim kayıplarının ve enerji tüketimlerinin azaltılması sağlanmalıdır.

10.Enerji verimli üretim teknolojilerinin tespiti için sektör uzmanlarından gruplar oluşturulmalıdır. Bu gruplar Türkiye'deki sanayi kuruluşlarının yakın ve orta vadede enerji verimliliği ve çevresel etkiler açısından tercih etmeleri gereken teknolojileri tespit etmelidir. Bu çalışma devlet ve sanayici tarafından sağlanacak ortak desteklerle yürütülmelidir. Seçilen teknolojiler de teşvik edilmelidir.

Bina sektöründe enerji tasarrufu ile ilgili öneriler

1. Yürürlükteki ısı yalıtımı yönetmeliğinin aşağıdaki hususlar çerçevesinde revizyonu gereklidir,

a. Revizyon çalışması tamamlanan "TS 825 Binalarda Isı Yalıtım Kuralları" standardında getirilen prensipler mevcut ısı yalıtım yö-netmeliğinde de yer almalıdır.

b.Binalar için istenen ısı yalıtım raporu veya ısı yalıtım projelerinde, şehirlerin ortalama derecegün değerleri kullanılarak binaya ait tahmini yıllık yakıt tüketimi miktarlarının da belirtilmesi zorunlu olarak aranmalı, bu husus bir sertifikaya bağlanmalıdır.

c.Binaların bu sertifika ile alınıp satılması sağlanmalı, müteahidin ısı kayıpları hususunda profesyonel sorumluluk garantisi vermesi için yasal düzenlemeler getirilmelidir. Yerel yönetimlerin denetimi konusundaki yetersizliği ile ilgili problemler, çözülmeli, uzman profesyonel denetim kadroları oluşturulmalı, yasal düzenlemelere uymayan ve denetlemeyenler için ağır cezalar getirilmelidir.

d.Yeni binaların inşaatına, binaların yönlendirilmesi ve konumlandırılması ile elde edilecek enerji tasarrufu konusunun bu yönetmelikte uygun şekilde yer alması sağlanmalıdır.

e.Bina ısı tesisatı için de kriterler belirlenmelidir.

2.Devlet tarafından kullanılan hizmet binalarına ve konutlara yönelik geniş kapsamlı bir enerji tasarrufu programı başlatılmalıdır, ilk çalışmaların devlet sektöründe başlatılması, devletin enerji harcamalarının azaltılmasını sağladığı gibi kamuoyu için olumlu örnek teşkil edecektir.

3.Isı tesisatları, sobalar ve kazanlarla ilgili mevzuat gözden geçirilerek sonuçlar üzerinde etkili olabilecek tüm düzenlemeler bir an önce yapılmalı, teknolojik alanda olan değişikliklerin bu mevzuata güncel olarak derhal yansıması için tedbir alınmalıdır. Tesisatların verimliliklerini en yüksek düzeyde tutmak üzere periyodik kontrolların yapılması konusunda  prosedürler  belirlenerek,uygulama zorunluluğu getirilmelidir.

4.Mevcut binaların rehabilitasyonu (çatı yalıtımı, çift cam uygulaması) için teşvik tedbirleri getirilmeli ve tahsisat ayrılmalıdır.

5.Standartlara uyan binaların satışlarında vergi indirimi, tasarruf sağlayıcı teçhizat ve aletlerin ithaline gümrük muafiyeti, enerji tasarrufu sağlayıcı yapı malzemelerine KDV indirimi gibi mali teşvikler çıkarılmalıdır. Hatta halkın önlemleri alması için basit, uygulanabilir mali teşvikler formüle edilmelidir.

6.Piyasada satılan elektrikli ev aletleri, imalat farklılığından doğan farklı tüketim değerleri vermektedir. Her türlü elektrikli araç üzerinde, enerji verimliliğini gösteren bir etiket bulunmalı ve halk bu konuda eğitilmelidir. Verimli

aydınlatma ile ilgili demonstrasyon projeleri yürütülmelidir.

7.         Elektrikli ev araçları ve klimalar için minimum enerji verimliliği standartları getirilmelidir.

8.         Tüm çalışmaların yanı sıra halkın da bu konuda bilinçlendirilmesi için seminer, konferans, radyo, televizyon ve basın yoluyla geniş tanıtım kampanyaları başlatılmalıdır. Enerji verimliliği konusu okullarda işlenmelidir. Mühendislik eğitimi sırasında okutulan müfredatın teknolojik yenilikleri takip edecek şekilde her yıl gözden geçirilmesi sağlanmalıdır.

9.         Yerel yönetimler tarafından Teknik Danışma Büroları oluşturulmalı, telefon ve yayınlar yolu ile, halka ücretsiz bilgi sağlanmalıdır.

10.       Büyük ticari binalarda, enerji yönetimi oluşturulması zorunlu hale getirilmelidir.

11.       Kaçak elektrik kullananlara ağır cezai müeyyideler getirilmelidir.